2026 Nobel Ödülleri Kimlere Verildi? Tıp, Fizik ve Kimya Sahiplerini Buldu

2026 Nobel Ödülleri'nin ilk üçü sahiplerini buldu. 5 Ekim'den bu yana tıp, fizik ve kimya ödülleri açıklandı. Sırada edebiyat (8 Ekim), barış (9 Ekim) ve ekonomi (12 Ekim) ödülleri var. Bu sayfa her açıklamada güncellenecek.

Dal	Kazanan	Açıklanma
Fizyoloji veya Tıp	Karl Deisseroth, Peter Hegemann, Georg Nagel	5 Ekim
Fizik	Francis Halzen	6 Ekim
Kimya	Henri B. Kagan, Kenso Soai	7 Ekim
Edebiyat	Perşembe 14.00'te açıklanacak	8 Ekim
Barış	Cuma 12.00'de açıklanacak	9 Ekim
Ekonomi	Pazartesi 12.45'te açıklanacak	12 Ekim

Saatler Türkiye saatiyle. Nobel Vakfı edebiyat ve ekonomi için "en erken" ifadesini kullanıyor, açıklama birkaç dakika gecikebiliyor.

Tıp: Işıkla açılıp kapanan sinir hücreleri

Karolinska Enstitüsü Nobel Kurulu, Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü optogenetik yöntemini mümkün kılan üç bilim insanına verdi. Resmî gerekçe "ışıkla açılan iyon kanalları ve optogenetik üzerine keşifleri".

• Peter Hegemann (71, Berlin Humboldt Üniversitesi, Almanya)
• Georg Nagel (73, Würzburg Üniversitesi, Almanya)
• Karl Deisseroth (54, Stanford Üniversitesi ve Howard Hughes Tıp Enstitüsü, ABD)

Hikâye tek hücreli bir algle başlıyor. Hegemann, Chlamydomonas adlı algin ışığa doğru nasıl yüzdüğünü merak etti. 2000'lerin başında Nagel'le birlikte algin yüzeyinde kanalrodopsin adlı bir protein buldular. Mavi ışık gelince bu proteinde bir kanal açılıyor, hücreye yüklü iyonlar akıyor ve elektriksel bir sinyal doğuyor. Protein hangi hücreye konursa o hücre de ışığa duyarlı hâle geliyordu.

Deisseroth bu proteinin genini sıçan sinir hücrelerine yerleştirdi ve 2005'te mavi ışıkla sinir sinyali tetiklemeyi başardı. İki yıl sonra aynı "ışık anahtarını" canlı farelerin beyninde çalıştırdı. Bugün araştırmacılar bu yöntemle belirli anıları, duyguları ve davranışları yöneten sinir devrelerini tek tek açıp kapatabiliyor. Yöntem görme kaybı yaşayan hastalarda görmeyi geri kazandırma denemelerinde de kullanılıyor. Tedavide yaygın kullanım için ise daha fazla klinik çalışma gerekiyor.

Deisseroth ve Hegemann 2021'de aynı çalışmalar için Lasker Ödülü'nü almıştı. Nagel o ödülde yoktu, Nobel'de ödüle ortak oldu.

Fizik: Güney Kutbu'nda bir kilometreküp buz

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, Fizik Ödülü'nü tek başına Belçikalı fizikçi Francis Halzen'e (82, Wisconsin-Madison Üniversitesi, ABD) verdi. Gerekçe: "IceCube Nötrino Gözlemevi'ne belirleyici katkıları ve astrofiziksel kökenli yüksek enerjili nötrinoların keşfi".

Nötrinolar her yerde ama neredeyse hiçbir şeyle etkileşmiyor. Dünya'nın ve vücudumuzun içinden fark edilmeden geçiyorlar. Çok nadiren bir atom çekirdeğine çarpınca küçük bir ışık parlaması bırakıyorlar. Halzen bu parlamaların Güney Kutbu'nun berrak buzunda yakalanabileceğini 1988'de önerdi. Buz parazitsiz, bölge de depremsiz.

Fikir, buzun içine ışık algılayıcıları yerleştirilmiş bir kilometreküplük bir dedektöre dönüştü. IceCube 2011'de tamamlandı. Birkaç yıl içinde Güneş Sistemi'nin çok dışından gelen yüksek enerjili nötrinolar yakalandı. Bu nötrinolar uzayda yön değiştirmeden ve enerji kaybetmeden geldiği için, evrendeki en şiddetli olayların kaynağını başka hiçbir yolla elde edilemeyecek biçimde gösteriyor.

Kimya: Ayna görüntüsü bilmecesi

Kimya Ödülü'nü Fransız Henri B. Kagan (95, Paris-Sud Üniversitesi emekli profesörü) ile Japon Kenso Soai (1950 doğumlu, Tokyo Bilim Üniversitesi) paylaştı. Gerekçe: "asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkilerin ve otokatalizin keşfi".

Amino asitler gibi bazı moleküller, tıpkı sağ ve sol el gibi birbirinin ayna görüntüsü olan iki biçimde bulunuyor. Canlılar ise bunlardan yalnızca birini kullanıyor. Laboratuvarda yapılan tepkimeler hep iki biçimden eşit miktarda üretiyordu. Tek biçimin nasıl baskın hâle geldiği yüzyılı aşkın bir bilmeceydi. Konu ilaç sanayisi için de kritik: bir ilacın çoğu zaman yalnız bir ayna biçimi istenen etkiyi gösteriyor.

Kagan 1986'da tepkimeleri yönlendirmenin yeni bir yolunu buldu ve bir ayna biçiminden beklenenden çok daha fazla üretmeyi başardı. Soai bir adım öteye geçti. 1995'te kendi ürününü çoğaltan, yani otokatalitik bir tepkime tasarladı. 2003'te yalnızca tek ayna biçiminin oluştuğu bir tepkime sundu. Kimya literatürüne "Soai tepkimesi" diye geçen bu sonuca, canlılığın kendisi dışında daha önce kimse ulaşamamıştı.

95 yaşındaki Kagan, Nobel tarihinin en yaşlı üçüncü ödül sahibi oldu. Ondan yaşlı olanlar John B. Goodenough (97, Kimya 2019) ve Arthur Ashkin (96, Fizik 2018).

Sırada ne var?

• Edebiyat: 8 Ekim Perşembe, en erken 14.00 (İsveç Akademisi, Stockholm)
• Barış: 9 Ekim Cuma, 12.00 (Norveç Nobel Komitesi, Oslo)
• Ekonomi: 12 Ekim Pazartesi, en erken 12.45 (İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi)

Ekonomi ödülü Alfred Nobel'in vasiyetinde yer almıyor. İsveç Merkez Bankası'nın 1968'de koyduğu ödülün resmî adı "Alfred Nobel Anısına İktisat Bilimleri Ödülü".

Ödül ne kadar, ne zaman veriliyor?

Her dalda para ödülü bu yıl 12 milyon İsveç kronu. TCMB'nin 6 Ekim kuruyla bu yaklaşık 59 milyon TL ya da 1,07 milyon euro ediyor. Ödülü birden fazla kişi alırsa tutar paylaşılıyor: tıpta üç kişiye üçte birer, kimyada iki kişiye yarı yarıya düşüyor. Halzen ödülün tamamını alıyor.

Ödüller, Alfred Nobel'in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık'ta verilecek. Barış ödülü Oslo'da, diğerleri Stockholm'deki törenle sahiplerine ulaşacak.