Ayasofya'nın Altında 6 Mekan ve 9 Tünel Tespit Edildi, 420 Metrelik Hat Temizlendi
Ayasofya-i Kebir Camii'nin restorasyonu kapsamında yer altında 6 mekan ve 9 tünel tespit edildi, yaklaşık 3 bin ton dolgu çıkarılarak 420 metrelik tünel hattı temizlendi. Bilim kuruluna göre güneye uzanan bir tünel doğrudan Yerebatan Sarnıcı'na gidiyor.
TemsilîAyasofya-i Kebir Camii'nin restorasyonu kapsamında yapılan yer altı çalışmalarında yapının Batı Bahçe bölümünde 6 mekan ve bunlarla bağlantılı 9 tünel bulundu. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy'un verdiği bilgiye göre Vezir Bahçe ve Batı Bahçe'den yaklaşık 3 bin ton dolgu malzemesi çıkarıldı ve toplam 420 metrelik tünel hattı temizlendi.
Ersoy, Ayasofya'nın tarihi tünellerine inerek Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Hasan Fırat Diker'den kazı, temizlik, belgeleme ve güçlendirme çalışmaları hakkında bilgi aldı. Ardından yer altında gazetecilere açıklama yaptı. Bakan, Ayasofya'da Cumhuriyet tarihinin en kapsamlı restorasyonunun yürütüldüğünü, çalışmaların yapının görünen kısımlarıyla kalmayıp yer altındaki tarihi mirasa da uzandığını söyledi. Yer altı bölümlerinde birinci etap etüt çalışmaları 31 Aralık 2024'te, ikinci etap uygulamaları ise 2 Aralık 2025'te başlamıştı.
“Temizlik çalışmalarında önemli bir mesafe katettik. Kalan bölümlerde çalışmalarımızı sürdürüyoruz.”
Ayasofya, Bizans İmparatoru Justinianus döneminde inşa edilerek 537 yılında tamamlandı. Uzun yıllar müze olarak hizmet veren yapı, 2020'de yeniden camiye dönüştürüldü.
Hipojede daha eski bir katmana ulaşıldı
Bakan Ersoy'un aktardığına göre Vezir Bahçe'deki hipojede, yani yer altı mezar yapısında kazılar tamamlandı. Birbirine bağlı mekanlardan oluşan yapının ana bölümü yaklaşık 8 metre uzunlukta ve 8 metre genişlikte. Yapının doğu ve batı yönlerinde iki ayrı kanal hattı var. Doğuya uzanan, yaklaşık 25 metre uzunluğundaki Kanal-1'in temizliği bitti, batıdaki Kanal-2'de ise çalışma sürüyor.
Temizlik sırasında çamurla kaplı tabanın 1,5 metre altına inildi. Ersoy, bu bölümün bugünkü Ayasofya yapısından daha eski bir döneme ait olduğu değerlendirmesinde olduklarını belirtti:
“Böylece eserin yer altında, farklı dönemlere uzanan yapı katmanlarını da gün yüzüne çıkarıyoruz.”
Ayasofya Bilim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Ahmet Güleç de hipojenin yapının kuzeydoğu köşesinde bulunduğunu, burada ve çevresinde yaklaşık iki yıl önce başlayan temizliğin etaplar halinde ilerlediğini anlattı. Güleç'e göre üst örtüleri yıkıldığı için zamanla toprakla dolan mekanlar, dolgunun boşaltılmasıyla yeniden ortaya çıkarıldı.
Batı Bahçe'deki altı mekan
Batı Bahçe'de Mekan-1'den itibaren numaralandırılan altı alandan Mekan-1, 2 ve 3'ün atrium (avlu) yapısının bodrum katları olduğu belirlendi. Mekan-3 üzerinden geçilen Mekan-4, atriumun hemen güneyinde ayrı bir yapı olarak öne çıkıyor. Batıya doğru devam eden bu mekanın bir ayırıcı duvarla bölündüğü anlaşıldı.
Mekan-2'nin kuzeye doğru uzantısı olan Mekan-5'in şimdiye kadar 4,5 metrelik bölümü açığa çıkarıldı. Mekanın aynı doğrultuda sürdüğü görülüyor. Mekan-1'in kuzeyinde, ona bitişik konumdaki Mekan-6 ise Soğukçeşme Sokağı yönüne uzanıyor. Bu mekanın yaklaşık 4 metre uzunluğunda ve 4 metre genişliğindeki kısmı tespit edildi. Koridor görünümündeki, genişlikleri 4 ile 4,8 metre arasında değişen 2, 3, 5 ve 6 numaralı mekanlarda çalışmalar devam ediyor.
Bakanın verdiği bilgiye göre 56 metre uzunluğundaki Mekan-2'de 18 metrelik bir hat boyunca tonozlar tamamlanarak yapısal hasarlar giderildi. Müdahalelerde özgün malzemenin eşi kullanıldı. Mekan-2 ve 3'ün sonraki dönemlerde örülen ara taş duvarlarla bölündüğü anlaşıldı. Mekan-3'te dolgu toprağın temizlenip hassas biçimde elenmesi, duvarlarla tonozların onarım ve güçlendirmesi sürüyor.
En uzun tünel Roma Caddesi ile ilişkili olabilir
Batı Bahçe'de bulunan 9 tünelin 7'sinde dolgu toprak temizlendi, kalan ikisinde tespit ve belgeleme yapıldı. Ersoy'a göre en uzun hat, 180 metrelik Tünel-4. Roma Caddesi ile bağlantılı olabileceği düşünülen tünel, Ayasofya'nın giriş cephesine paralel uzanıyor. Fatih Medresesi'nin önünden başlayan hat, yüzde 3 eğimle ziyaretçi girişine doğru ilerliyor. Prof. Dr. Güleç ise en uzun tüneldeki çalışmaların 200 metreyi aştığını ifade etti.
Tünel-4 ve Tünel-5'te 10'ar metrelik bölümlerde tonoz hasarları onarıldı. Tünel-4'te 50 metrelik hat paslanmaz çelik tahkimatla güçlendirildi. Aynı işlem Tünel-5'te 90 metrelik bir hatta sürüyor.
Güneydeki tünel Yerebatan Sarnıcı'na gidiyor
Güleç, bazı mekan ve tünellerin Roma dönemine ait olabileceğini, bunların sonraki dönemlerde çeşitli müdahalelerle kullanılmaya devam etmiş olabileceğini düşündüklerini söyledi. Bu konudaki araştırmalar sürüyor. Son olarak 2 numaralı tünel açıldı ve tünelde ileriye doğru çalışılıyor.
“Buradan birtakım örnekler aldık ve analizlerini yapıyoruz. Bu analizlere bağlı olarak da mekan hakkında birtakım bilgiler edineceğiz. Şu anda sadece buranın Roma dönemindeki atriumun altyapılarından biri olduğunu söyleyebiliyoruz.”
Güleç'in aktardığına göre tarihi kaynaklardaki haritalar eski Roma Caddesi'nin Küçük Ayasofya'dan Sarayburnu'na kadar uzandığını gösteriyor, ancak bu güzergah henüz kesin olarak doğrulanmadı. Ekip, Yerebatan Sarnıcı yönüne ilerleyen bir tünel hattına ulaştı ve mevcut çalışma sınırına gelindiğinde ilerlemeyi durdurdu. Kuzeye gidip ardından batıya dönen bir tünel daha tespit edildi. Yerebatan Sarnıcı'ndaki uzmanlar da sarnıcın içinden Hipodrom (At Meydanı) yönüne uzanan başka bir tünel olduğu bilgisini verdi.
“Burada ilk açtığımız tünel, Ayasofya'ya yakın olan tünel. Güneye doğru olan tünelimiz doğrudan Yerebatan Sarnıcı'na gidiyor. Bütün bunları, içinde senelerin biriktirdiği çamurları boşalttıktan sonra takip ettik. Orada yaklaşık yüzde üç eğimle giden bir tünelimiz var ve hala Ayasofya'nın altından gelen suyumuz var. Muhtemelen Yerebatan Sarnıcı'na akan buradan çıkan bir kaynak ya da başka yerden gelen mesela Bozdoğan Kemeri su dağıtım şebekesinden gelen bir su olabilir ama kaynak olma ihtimali de söz konusu.”
Güleç, yer altından yaklaşık bin metreküp dolgu çıkarıldığını, bunun yoğunluk hesabıyla 3 bin tona denk geldiğini belirtti. Malzeme, yıllar içinde biriken çamur ve topraktan, bir de geçmişte bahçede yapılan düzenlemelerden kalan molozlardan oluşuyor. Güleç'e göre bu malzeme, üst örtüsü zarar görmüş mekanlara doldurularak alan düzleştirilmişti.
Su altyapısı ve havalandırma
Ersoy, yer altındaki yapıların İstanbul'un geçmişteki su yönetimi hakkında önemli bilgiler sunduğunu söyledi:
“Bu yer altı ağı, tarih boyunca su dağıtımı ve yağmur sularının tahliyesi bakımından önemli işlevler üstlenmiştir. Yürüttüğümüz çalışmalarla Ayasofya'nın yer altı yapılarını ortaya çıkarırken İstanbul'un tarihi su yönetimi altyapısına ilişkin bilgileri de derinleştiriyoruz.”
Çalışmalar sırasında tünellerin havalandırmada kullanılıp kullanılamayacağı da inceleniyor. Ersoy'un aktardığı teknik değerlendirmeye göre zemin altındaki tünel çıkışının kesit alanı yaklaşık 0,5 metrekare. Bu çıkış, yapının ihtiyaç duyduğu saatte 120 bin metreküplük asgari havalandırma debisinin ancak yüzde 3,6'sını sağlayabiliyor. Menfezin ana giriş kapısına yakın olması da bir sınırlama yaratıyor: İçeri verilen hava ana mekana yeterince yayılmadan dışarı kaçabilir. Bakan, tünel ağının iklimlendirilmiş taze hava besleme altyapısı olarak yeniden ele alınmasının ileride yapılacak lazer tarama ve belgeleme sonuçlarına, yeni bulgulara ve teknik incelemelere bağlı olduğunu belirtti.
Ziyaretçiye açılması gündemde
Ersoy, uygun bölümlerin ziyaretçilere açılması için bir teşhir projesi hazırlanmasının planlandığını söyledi:
“Yapının korunmasını ve ziyaretçi güvenliğini esas alarak Ayasofya'nın yer altındaki tarihi zenginliğini de görünür hale getireceğiz.”
Güleç ise bu konuda henüz kesin bir karar verilmediğini vurguladı:
“Buranın ziyaretçiye açılması için yapılması gereken daha pek çok çalışma var. Henüz o konuda tam kesin bir karar alınmış değil. Bakanımız da bizler de çok istiyoruz ama burada gezdireceğimiz ziyaretçilerin sağlık, güvenlik konusu vesaire gibi birtakım bilgiler ve eylemler gerekli. Ama bu konuda gerçekten ciddi anlamda çalışmalar yapıyoruz, tartışmalarımız oluyor.”