IEA: Hürmüz Krizi Enerji Dünyasını Yeniden Şekillendiriyor, Eski Düzene Dönüş Görünmüyor
Uluslararası Enerji Ajansı, yıllık Dünya Enerji Görünümü raporunda Hürmüz Boğazı'ndaki tedarik kesintisinin ülkeleri enerji stratejilerini değiştirmeye zorladığını açıkladı. Ajansa göre krizin süresi değişimin ne kadar büyük olacağını belirleyecek.
TemsilîUluslararası Enerji Ajansı (IEA), yıllık Dünya Enerji Görünümü (WEO) raporunu yayımladı. Ajans rapora göre Orta Doğu'daki savaşın ardından Hürmüz Boğazı'ndan geçen tedarik büyük ölçüde kesildi ve bunun yarattığı şok enerji sektörünü yeniden biçimlendiriyor. IEA'ya göre değişimin ne kadar derin olacağını krizin süresi belirleyecek.
Rapor, ülkelerin "tarihin en büyük enerji arz şoku" ve başka pek çok riskle aynı anda uğraştığını, bu yüzden piyasalarda olası senaryoların sayısının arttığını vurguluyor. Belirsizliğin olağanüstü boyutlara ulaştığı bu dönemde rapor, sektörün gidebileceği yönleri göstermek için tüm yakıt ve teknolojilere ait güncel veri ve modellemeleri bir araya getiriyor. Hükümetlerin şimdi alacağı kararların küresel enerji görünümüne uzun yıllar yön vermesi bekleniyor.
Talep artışı sürüyor
IEA, krize karşı hangi önlemler alınırsa alınsın, gelir ve nüfus arttıkça ulaşım, ısıtma, soğutma ve bilgi işlem gücü gibi enerjiye dayalı hizmetlere olan talebin yükseleceğini öngörüyor. Isınan iklim de talebi artıran etkenler arasında. Ajansın tahminine göre tarihte ilk kez binaların soğutulması için harcanan enerji, ısıtılması için harcanan enerjiyi geçti.
Hürmüz'e bağımlılık azalabilir
Hürmüz Boğazı'ndaki kesinti, pek çok ülkeyi kırılganlığını azaltmak ve enerji maliyetlerini düşürmek için stratejilerini yeniden ele almaya itti. Ülkelerin tepkileri farklı olsa da bazı ortak eğilimler göze çarpıyor: arz kaynaklarını, ticaret rotalarını, yakıt bileşimini ve teknoloji tedarik zincirlerini çeşitlendirmek, yerli kaynaklara öncelik vermek ve elektrifikasyonu hızlandırmak.
Rapordaki bir senaryoda boğazdaki deniz taşımacılığına yönelik ciddi riskler uzun süre devam ediyor. Bu durumda alternatif boru hatlarına ve arz kaynaklarına yapılacak yatırımlar ile ithalatçıların talebi başka tedarikçilere kaydırması, boğazdan geçmesi gereken petrol miktarını kriz öncesindeki günlük 20 milyon varilden 2030'da 8,5 milyon varile, 2035'te ise 2 milyon varilin altına çekebilir. IEA, bu "uç senaryoda" bile Orta Doğu'nun uluslararası piyasalara en çok petrol satan bölge olmaya devam edeceğini, bunun bölgenin küresel enerji güvenliğindeki kritik yerini gösterdiğini belirtiyor.
Güneş, nükleer ve Asya'da kömür
Yerli kaynaklara yönelişten en çok kazançlı çıkması beklenenler, başta güneş fotovoltaik olmak üzere yenilenebilir enerji ile nükleer enerji. Rapordaki bütün senaryolarda bu kaynakların hızla büyüyeceği öngörülüyor. Bazı ülkelerde enerji verimliliği ve biyoyakıtlar da yerli fosil yakıtlarla birlikte önem kazanabilir.
Bu eğilim Asya'da özellikle kömür için geçerli. Bölgede petrol ve doğal gaz ithal eden birçok ülkenin geniş kömür rezervleri bulunuyor. Bu nedenle enerji güvenliği kaygıları, hükümetlerin kömürden daha geç vazgeçmesine yol açabilir.
Elektriğin payı yüzde 30'a yaklaşıyor
Kriz, ekonominin her alanında elektriğe geçişi de hızlandırıyor. Rapora göre küresel elektrik talebi 2019'dan bu yana dünya ekonomisinden hızlı büyüdü ve toplam enerji talebinin iki katı hızla arttı. Bu artışın arkasında sanayideki elektrik motorları, ev aletleri, klimalar, elektrikli araçlar, ısı pompaları ve veri merkezlerinin yaygınlaşması var.
Elektrik talebinin 2035'e kadar daha da hızlanması, elektriğin nihai enerji tüketimindeki payının da incelenen tüm senaryolarda küresel ölçekte yüzde 30'a yaklaşması bekleniyor. Yakıt fiyatlarındaki dalgalanma elektrifikasyonu stratejik açıdan daha önemli hale getiriyor. Krizden etkilenen bazı ülkelerde elektrikli teknolojilerin satışı hızla arttı. Güneş paneli ve batarya ticareti hızlanırken elektrikli araç satışları da belirgin biçimde yükseldi.
IEA'ya göre Orta Doğu'daki çatışmanın süresi, nasıl biteceği ve Hürmüz'deki enerji akışına etkisi konusundaki belirsizlik uzadıkça, hükümetlerin çeşitlendirme, yerli kaynak kullanımı ve elektrifikasyona dönük yeni tercihlerini kalıcı politikalara dönüştürme olasılığı da artıyor.
Çatışma biterse piyasa alıcı lehine dönebilir
Raporda, çatışmanın kesin olarak sona ermesi durumunda petrol ve doğal gaz piyasalarında birbirine ters yönde işleyen dinamiklerin ortaya çıkabileceği değerlendiriliyor. Gecikmiş bir sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) arz dalgasının piyasaya ulaşmasıyla petrol ve gaz arzı güçlü biçimde toparlanabilir. Bu da stoklar yeniden doldurulurken bile fiyatları aşağı çekerek piyasada alıcıları avantajlı konuma getirebilir. Ancak elektrifikasyonun hızlanması gibi talep tarafındaki yapısal değişimler, her iki yakıtın görünümünü de önemli ölçüde değiştirebilir.
Enerjiye erişim ve iklim hedefleri
IEA, krizin başka sonuçları da olacağı uyarısında bulunuyor. Elektriğe ve temiz pişirme olanaklarına erişim 2025'te hız kazanmıştı. Ancak 2026'da yükselen yakıt fiyatları ve arz sıkıntıları, özellikle gelişmekte olan ve yükselen ekonomilerde bu ilerlemeyi yavaşlatabilir, hatta tersine çevirebilir.
Kriz düşük emisyonlu teknolojilerin dünya genelinde yaygınlaşmasını hızlandırabilir. Yine de mevcut ya da açıklanmış politikalara dayanan senaryolar 2,5 ila 2,9 derecelik bir sıcaklık artışına işaret ediyor ve bu, 1,5 derece hedefiyle uyumlu bir yolun hâlâ çok gerisinde.
Birol: Eski düzene dönüş yolu görünmüyor
IEA Başkanı Fatih Birol, Hürmüz Boğazı'ndaki kesintinin sistemde "büyük bir şoka" neden olduğunu söyledi ve şöyle konuştu:
"Enerji sektörü ve küresel ekonomi kayda değer bir dayanıklılık göstermiş olsa da kriz ne kadar uzun sürerse etkileri de o kadar derin olacaktır. Enerji dünyasının kriz öncesindeki durumuna dönmesini sağlayacak inandırıcı bir yol göremiyorum."
Bu yılki raporun mevcut çalkantının ötesine bakarak farklı senaryoları incelediğini hatırlatan Birol, ülkelerin önündeki tercihlere ilişkin şunları söyledi:
"Hiçbiri birer tahmin niteliği taşımayan birden fazla senaryo ve kapsamı benzeri görülmemiş bir analiz sunan rapor, ülkelerin bundan sonraki adımlarını değerlendirirken başvurabilecekleri bir kaynak olabilir. Ayrıca ülkelerin karşı karşıya olduğu zorlu tercihleri de ortaya koyuyor. Daha yüksek enerji güvenliği arayışındaki ülkeler, bir bağımlılığın yerine başka bir bağımlılık koymamaya dikkat etmeli. Bununla birlikte, geleceğe ilişkin umut veren bir gelişme olarak enerji güvenliği ile enerji dönüşümü hedefleri hiçbir zaman bugünkü kadar örtüşmemişti."
Birol, bugünkü krizin baskısının önümüzdeki on yıllarda enerji güvenliğini, sürdürülebilirliği ve refahı belirleyecek tercihlerin önüne geçmemesi gerektiğini vurguladı:
"Ülkeler, kendi kaynaklarını, koşullarını ve önceliklerini yansıtan farklı yollar izleyebilir. Ancak hepsinin daha güvenli, karşılanabilir maliyetli ve sürdürülebilir bir enerji sistemi kurmak ve bu hedefe ulaşmak için etkili işbirliği yapmak konusunda ortak çıkarı var."
Paris merkezli IEA, 1974'teki petrol krizinin ardından kuruldu. Fatih Birol 2015'ten bu yana ajansın başında bulunuyor.