İran ile Azerbaycan Neden Gergin? Türkmençay'dan Nahçıvan Saldırısına Aras'ın İki Yakası

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Şubat 2025'te Amerika'ya bir Azerbaycan Türkçesi dizeyle seslendi: "Keçmə namərd körpüsündən, qoy aparsın sel səni" (Geçme namert köprüsünden, bırak seni sel alsın). Bir yıl sonra, 5 Mart 2026'da, Azerbaycan'ın Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'ndeki havalimanı insansız hava araçlarıyla vuruldu. Bakü saldırı için İran'ı suçladı, Tahran ise ilgisi olmadığını açıkladı. Cumhurbaşkanı kendini Türk olarak tanıtan, nüfusunda Azerbaycan Cumhuriyeti'nin tamamından fazla Azerbaycan Türkü bulunan İran ile Azerbaycan arasındaki gerginliğin kökü iki yüz yıl önceye, Aras Nehri'ne uzanıyor. habercy olarak "Türkiye ve İran" serimizin ilk bölümünde bu hikâyeyi derledik.

Bir bakışta

• Saldırı: 5 Mart 2026'da Nahçıvan Havalimanı'na ve Şekerabad köyündeki bir okulun yakınına İHA'lar düştü, siviller yaralandı. Bakü İran'ı suçladı, Tahran reddetti. Türkiye saldırıyı sert dille kınadı.
• Nüfus: İran'da yaşayan Azerbaycan Türklerinin sayısı akademik tahminlere göre 15 ila 23 milyon. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin toplam nüfusu ise yaklaşık 10,3 milyon.
• Bölünme: 1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay antlaşmalarıyla Kaçar İranı, Aras'ın kuzeyini Rusya'ya bıraktı. Aras o günden beri sınır.
• Türkiye bağlantısı: Iğdır da 1828'de Rusya'ya geçmiş, 1921'de Türkiye'ye dönmüştü. Aynı yıl imzalanan Kars Antlaşması Nahçıvan'ı Azerbaycan'a bağladı; Türkiye'nin Azerbaycan'la 17 kilometrelik kara sınırı bu düzenlemeden doğdu.

Pezeşkiyan hangi dizeyi okudu?

Pezeşkiyan, 21 Şubat 2025'teki bir konuşmasında ABD'nin baskısına cevap verirken Farsça konuşmasının arasına Türkçe bir dörtlük yerleştirdi: "Keçmə namərd körpüsündən, qoy aparsın sel səni; yatma tülkü kölgəsində, qoy yesin aslan səni." Dizelerin anlamını "namus ve özgürlük" diye açıklayan Pezeşkiyan, kendini aynı konuşmada "bir İranlı ve İranlı bir Azerbaycanlı" olarak tanımladı. Babası ve annesi Urmiyeli olan Pezeşkiyan, kendisini ve ailesini Türk saydığını daha önce de söylemişti; milletvekilliği döneminde İran'da Türkçe eğitimin serbest olmasını savunmuştu.

Nahçıvan'da ne oldu?

Azerbaycan Savunma Bakanlığı'na göre 5 Mart 2026'da İran'a ait olduğunu açıkladığı dört İHA'dan biri düşürüldü; diğerleri Nahçıvan Uluslararası Havalimanı'na ve Şekerabad köyündeki okul binasının yakınına düştü. Saldırıda siviller yaralandı. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev olayı "terör eylemi" olarak nitelendirdi, Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü savunacağını ama İran'a karşı operasyonlara katılmayacağını söyledi. İran Genelkurmay Başkanlığı saldırıyla ilgisi olmadığını açıkladı; Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ise olayın Azerbaycan'ı savaşa çekmeye yönelik bir "sahte bayrak" operasyonu olabileceğini öne sürerek İsrail'i işaret etti. Türkiye saldırıyı sert dille kınadı, savaşın üçüncü ülkelere yayılmaması çağrısında bulundu ve Azerbaycan'a desteğini yineledi.

İran'da kaç Azerbaycan Türkü yaşıyor?

İran nüfus sayımlarında etnik köken sorulmadığı için kesin bir rakam yok. Akademik tahminler 15 ila 23 milyon arasında değişiyor; bu, İran nüfusunun yüzde 16 ila 24'üne karşılık geliyor. CIA World Factbook da oranı yüzde 16 olarak veriyor. En düşük ciddi tahmin bile Azerbaycan Cumhuriyeti'nin 1 Haziran 2026 itibarıyla yaklaşık 10,27 milyon olan toplam nüfusunun üzerinde. Tahran eyaletinde de nüfusun dörtte biri ile üçte biri arasında Azerbaycan Türklerinden oluştuğu tahmin ediliyor.

Aras ne zaman sınır oldu?

19. yüzyılın başında Aras'ın iki yakası da İran'ı yöneten Kaçar hanedanına bağlıydı. Kaçarlar bir Oğuz Türk boyuydu ve sarayda Farsçanın yanında Azerbaycan Türkçesi de konuşuluyordu. Kuzeyden ilerleyen Rus İmparatorluğu ile iki savaş yaşandı. 1804–1813 savaşı, 24 Ekim 1813'te imzalanan Gülistan Antlaşması'yla bitti; İran Bakü, Gence, Karabağ, Şirvan, Şeki, Kuba ve Derbent hanlıklarını Rusya'ya bıraktı.

Kaybedilenleri geri almak isteyen Kaçar veliahdı Abbas Mirza 1826'da yeniden savaşa girdi. İlk başarıların ardından Rus generali Paskeviç Eylül 1827'de İrevan'ı aldı, Tebriz ise 24 Ekim 1827'de direnişsiz teslim oldu. 22 Şubat 1828'de Tebriz ile Tahran arasındaki Türkmençay köyünde imzalanan antlaşmayla İran İrevan ve Nahçıvan hanlıklarını, Talış'ın kalanını ve bugünkü Iğdır'ı da kaybetti. Yeni sınır Aras Nehri oldu. Antlaşmanın 15. maddesi göçe de kapı açtı: 1828–1831 arasında İran'dan yaklaşık 45 bin Ermeni, Rusya'ya geçen bölgelere yerleşti.

Iğdır ve Nahçıvan'ın Türkiye ile bağı ne?

Türkmençay ile Rusya'ya geçen Iğdır, 1921'de imzalanan Moskova (16 Mart) ve Kars (13 Ekim) antlaşmalarıyla Türkiye sınırları içinde kaldı. Türkiye'nin de taraf olduğu Kars Antlaşması'nın 5. maddesi Nahçıvan'ı "Azerbaycan'ın himayesi altında özerk bir bölge" olarak tanımladı. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki 17 kilometrelik kara sınırı bu düzenlemeyle oluştu. Aras üzerindeki Umut Köprüsü 20 Mayıs 1992'de açıldı ve bugün iki ülke arasındaki tek kara geçişi.

"Azerbaycan" adı neden tartışmalı?

Tarihte "Azerbaycan" adı yalnızca Aras'ın güneyini, bugünkü kuzeybatı İran'ı, yani Tebriz bölgesini ifade ediyordu. Kuzeydeki topraklar Arran ve Şirvan adlarıyla anılıyordu. Kuzey, bu adı 1918'de Müsavat hükümetinin kurduğu Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ile aldı; İran o dönem yeni adı resmen protesto etti. Kuzey, Sovyet döneminin ardından 1991'de bağımsız Azerbaycan oldu. Daha kalabalık güney yarı İran'da kaldı.

Tahran neden kaygılı?

İran'ın Azerbaycan politikasındaki temel kaygı, güçlenen bir Azerbaycan'ın İran'daki milyonlarca Azerbaycan Türkünü etkileyip etkilemeyeceği. 2020'deki İkinci Karabağ Savaşı sırasında bu kaygı sokağa yansıdı. 2 Ekim 2020'de Tahran ve Tebriz'de Azerbaycan'a destek gösterileri yapıldı, en az 38 kişi gözaltına alındı. Ekim sonunda Tebriz'deki gösterilerde, İran'ın Norduz sınır kapısı üzerinden Ermenistan'a silah gönderdiği iddiası protesto edildi; Arap harfli Azerbaycan Türkçesiyle yazılmış bir pankartta "Silah gidiyor İrevan'a, Norduz kapansın" yazıyordu. Bu gösterilerde 200'ü aşkın kişi gözaltına alındı. Aynı dönemde Hamaney'in Erdebil, Doğu Azerbaycan, Batı Azerbaycan ve Zencan'daki temsilcileri Karabağ'ın Azerbaycan'a ait olduğunu açıkladı; İran'ın resmî tutumu da Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü desteklemek oldu.

Norduz kapısı neden önemli?

İran ile Ermenistan arasındaki 44 kilometrelik sınırın tamamı, Nahçıvan'ı Azerbaycan'ın anakarasından ayıran Ermenistan'ın Sünik (Zengezur) bölgesinde, Aras boyunca uzanıyor. Tek geçiş noktası Norduz–Agarak kapısı. 1990'lardaki Birinci Karabağ Savaşı'nda İran resmî olarak arabuluculuk yapsa da Ermenistan'ı üstü kapalı biçimde destekledi; Ermenistan'ın yakıt ve ticaret yolu İran sınırından geçti. İran bugün de Güney Kafkasya'da sınırların değişmesine karşı çıkıyor.

Aynı bölgeden bugün yeni bir yol geçmesi planlanıyor. 8 Ağustos 2025'te Beyaz Saray'da Azerbaycan ve Ermenistan liderlerinin imzaladığı ortak bildiri, Azerbaycan'ı Nahçıvan'a bağlayacak 43 kilometrelik "Trump Rotası"nı (TRIPP) öngörüyor. Hat Ermenistan topraklarında kalacak, geliştirme hakkı 99 yıllığına ABD'de olacak. Rota, Türkiye'yi Nahçıvan üzerinden Azerbaycan'a ve Hazar'ın ötesindeki Türk dünyasına bağlayacak. Tahran ise bu projeye tepki gösteriyor.

Peki İran'ı asıl korkutan Azerbaycan mı, yoksa Türkiye mi? Bu sorunun cevabını serinin ikinci bölümünde ele alacağız.

Kaynaklar: Azerbaycan Savunma Bakanlığı, Al Jazeera, Reuters, Le Monde, Amerika'nın Sesi (VOA) Azerbaycan servisi, Azerbaycan Devlet İstatistik Komitesi, CIA World Factbook, Gülistan, Türkmençay, Moskova ve Kars antlaşmalarının metinleri ve bu konudaki akademik kaynaklar.