Karabağ Zaferine Giden Yol: Laçın'ın Şamkənd Köyü, 41 Şehit ve İki Bayrak

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, Şubat 2020'de Münih Güvenlik Konferansı'nda Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile tartışırken 1921 tarihli bir kararı anlatıyordu. Bir an dili sürçtü: "Karabağ'ın Azerbaycan'ın parçası olması…" Aliyev gülmekten kendini alamadı. Üç yıl sonra, 22 Mayıs 2023'te Paşinyan aynı cümleyi bu kez bilerek kurdu: Azerbaycan'ın 86.600 kilometrekarelik toprak bütünlüğü Dağlık Karabağ'ı da kapsıyordu. habercy olarak bu cümleye giden otuz yılı, bir köyün şehitlik anıtı ve Türkiye'nin bu hikâyedeki yeri üzerinden derledik.

Bir bakışta

• 1921–1988: Sovyet yönetimi Karabağ'ı Azerbaycan'da bıraktı. 1988'de bölge meclisi Ermenistan'a katılma kararı aldı, savaş başladı.
• İşgal: 1992'de Hocalı, Şuşa ve Laçın, 1993'te Kelbecer düştü. Savaş 724 bin Azerbaycanlıyı yerinden etti.
• Türkiye: Kelbecer'in düştüğü 3 Nisan 1993'te Ermenistan sınırını kapattı. Kapı bugün de kapalı.
• Zafer: 2020'deki 44 günlük savaşta Laçın 1 Aralık 2020'de Azerbaycan'a döndü; 2023'te Karabağ'ın tamamı geri alındı.

Şamkənd köyünün 41 şehidi

Laçın'ın Şamkənd köyü, Birinci Karabağ Savaşı ve 2020'deki 44 günlük savaşta toplam 41 şehit verdi. Köy halkının girişimiyle yapılan şehitlik anıtı 18 Ekim 2026'da, Azerbaycan'ın Bağımsızlığın Yeniden Kazanılması Günü'nde açıldı. Anıttaki tabletlerden biri, 28 Ağustos 1992'de Goranboy'un Ballıqaya köyü yakınlarında şehit düşen Hümbətov ailesine ait: anne Hürzaman ile 12, 10, 8, 6 ve 4 yaşındaki çocukları ve 1 Mart 1992 doğumlu Canpolad. Canpolad öldüğünde altı aylıktı. Köyün kayıtlarına göre yedi kişi Mart 1993'te Kelbecer yolundaki "Tünel" bölgesinde hayatını kaybetti; şehitlerden sekizi hâlâ kayıp, üçünün naaşı ise 2020 savaşından sonra bulunabildi. Anıtın direklerinde Azerbaycan bayrağının yanında bir de Türk bayrağı dalgalanıyor.

Türkiye 1993'te neden asker göndermedi?

Ermeni kuvvetleri 27 Mart–3 Nisan 1993'te Kelbecer'i ele geçirdi; yaklaşık 60 bin kişi bölgeden kaçmak zorunda kaldı. Türkiye aynı gün Ermenistan sınırını kapattı ve Azerbaycan'la birlikte ambargo uyguladı. Ancak doğrudan askerî müdahale etmedi. Dönemin Başbakanı Süleyman Demirel müdahaleye karşıydı. Bağımsız Devletler Topluluğu ordularının komutanı Rus Mareşal Yevgeni Şapoşnikov, Mayıs 1992'de dışarıdan bir müdahalenin "üçüncü dünya savaşının eşiğine" yol açabileceği uyarısında bulunmuştu. Ağustos 1993'te Başbakan Tansu Çiller sınıra asker sevk etse de Ermenistan'daki Rus kuvvetleri müdahaleyi caydırdı. Türkiye sınırına yakın Gümrü'deki 102. Rus üssü bugün de duruyor; resmî rakamlarla yaklaşık 3 bin asker barındıran üssün süresi 2044'e kadar uzatıldı.

Zafer ve Türkiye'nin desteği

44 günlük savaşın ilk günü, 27 Eylül 2020'de, Şamkənd'den Fəxri Məmmədov 20 yaşında Füzuli–Cəbrayıl hattında şehit düştü. Cumhurbaşkanı Aliyev savaş sırasında Türk SİHA'larının savaşın gidişatını önemli ölçüde değiştirdiğini, Türkiye'nin verdiği mesajların "herkese dur dediğini" söyledi. Türkiye'nin desteği SİHA'larla sınırlı değildi: Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fuat Oktay, 26 Kasım 2021'de TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'nda Millî İstihbarat Teşkilatı'nın (MİT) Suriye, Libya ve Afganistan'ın yanı sıra Karabağ'da da "sahadaki dengeleri şekillendiren" çalışmalar yürüttüğünü açıkladı. MİT'in savaştaki rolü ilk kez bu sunumda resmen kabul edildi. 10 Kasım 2020 ateşkesinin ardından Laçın 1 Aralık 2020'de Azerbaycan'a döndü; Eylül 2023'te Karabağ'ın tamamı Azerbaycan'ın kontrolüne geçti.

Avrupa ve Ermenistan

Savaşın ardından Ermenistan yönünü Avrupa'ya çevirdi. Fransa Ekim 2023'ten bu yana Ermenistan'a askerî teçhizat satıyor. Avrupa Birliği 2023'te Ermenistan–Azerbaycan sınırına gözlem misyonu gönderdi; Ermenistan meclisi Mart 2025'te AB entegrasyon yasasını kabul etti. Ermenistan anayasasının başlangıç bölümü ise 1990 Egemenlik Bildirgesi'ne atıf yapıyor; bildirge, Türkiye'nin doğusunu "Batı Ermenistan" olarak anıyor. Anayasa değişikliği için 2027'de referandum planlanıyor.

Bugün masada ne var?

Paşinyan Haziran 2025'te İstanbul'da Cumhurbaşkanı Erdoğan ile görüştü; 8 Ağustos 2025'te Washington'da Aliyev ile barış bildirisi imzaladı. Iğdır'daki Alican sınır kapısında Eylül 2026'da yol genişletme çalışmaları başladı; kapı Haziran 2026'da Lübnan'a yardım sevkiyatı için geçici olarak açılmıştı. Ankara, Ermenistan sınırının açılmasını Azerbaycan ile Ermenistan arasında kalıcı barışa bağlıyor.

Kaynaklar: Münih Güvenlik Konferansı (15 Şubat 2020), Hetq, NEWS.am, Arka.am (22 Mayıs 2023), Şamkənd köyü anıt açılış metni ve anıt tabletleri, Human Rights Watch, BM Güvenlik Konseyi 822 sayılı karar, BBC, Agos, DHA.