Talat Paşa'dan Kemal Arıkan'a: Türk Diplomatlarının Katilleri Nasıl Aklandı?

Berlin, 3 Haziran 1921: Osmanlı'nın eski sadrazamı Talat Paşa'yı sokak ortasında vuran Soghomon Tehliryan, iki günlük duruşmanın ardından Alman jürisi tarafından beraat ettirildi. Los Angeles, 2021: Türkiye'nin Los Angeles Başkonsolosu Kemal Arıkan'ı 1982'de 14 kurşunla öldüren Hampig Sasunyan şartlı tahliye edildi ve Ermenistan'a gitti. İki olay arasında tam yüz yıl var. habercy olarak bu yüz yılda Türk devlet adamlarını ve diplomatlarını hedef alan saldırıları, failleri aklayan, serbest bırakan ve kahramanlaştıran kararları derledik.

Ermeni meselesi nasıl uluslararası bir mesele hâline geldi?

1877–78 Osmanlı–Rus Savaşı'nın ardından toplanan Berlin Kongresi, Berlin Antlaşması'nın 61. maddesiyle Ermenilerin yaşadığı vilayetlerdeki ıslahatları büyük güçlerin gözetimine bağladı. Böylece mesele Avrupa'nın masasına girdi. Takip eden yıllarda silahlı komitalar kuruldu: Hınçak 1887'de Cenevre'de, Taşnaksutyun 1890'da Tiflis'te. Taşnak militanları 26 Ağustos 1896'da İstanbul'daki Osmanlı Bankası'nı bastı. 21 Temmuz 1905'te Yıldız Camii önünde Sultan II. Abdülhamid'e yönelik bombalı suikastta 26 kişi öldü, 58 kişi yaralandı; Abdülhamid kurtuldu.

1915'te ne oldu, Türkiye'nin tutumu ne?

Birinci Dünya Savaşı sürerken Nisan 1915'te Van'da Ermeni ayaklanması çıktı, Mayıs'ta Rus ordusu şehre girdi. Osmanlı hükümeti Mayıs 1915'te çıkardığı Sevk ve İskân Kanunu ile Ermenileri savaş bölgesinden tehcir etti. Ermenistan ve pek çok ülke bu olayları "soykırım" olarak niteliyor. Türkiye ise bu nitelemeyi reddediyor; 2005'te Ermenistan'a ortak bir tarih komisyonu kurulmasını ve arşivlerin birlikte incelenmesini önerdi. Ermenistan bu teklifi kabul etmedi.

Ermenistan nasıl kuruldu, kimler destek verdi?

Rusya'daki devrimin ardından Kafkasya'da boşluk doğdu ve Ermenistan 28 Mayıs 1918'de bağımsızlığını ilan etti; Osmanlı ile ilk antlaşmasını 4 Haziran 1918'de Batum'da imzaladı. Fransa, 1916'da kurduğu ve 1919'da "Ermeni Lejyonu" adını verdiği birliği Kilikya'ya, Mersin ve Adana'ya çıkardı. 1920'deki Sevr Antlaşması'nın ardından ABD Başkanı Woodrow Wilson, Erzurum, Trabzon, Van ve Bitlis'in bir bölümünü Ermenistan'a veren bir sınır çizdi. Bu harita hiç uygulanmadı: Kâzım Karabekir komutasındaki Doğu Cephesi 30 Ekim 1920'de Kars'ı aldı, ardından Gümrü Antlaşması geldi. Bugünkü Türkiye–Ermenistan sınırını 13 Ekim 1921'de imzalanan Kars Antlaşması belirledi.

Nemesis operasyonu neydi?

Taşnaksutyun, savaştan sonra Osmanlı ve Azerbaycan yöneticilerini hedef alan bir suikast listesi hazırladı: Nemesis. 1920–1922 arasında Azerbaycan Başbakanı Fətəli Xan Xoyski (Tiflis), Talat Paşa (Berlin), Azerbaycan İçişleri Bakanı Behbud Xan Cavanşir (İstanbul), Said Halim Paşa (Roma), Bahaeddin Şakir ve Cemal Azmi (Berlin) ile Cemal Paşa (Tiflis) öldürüldü. Talat Paşa 15 Mart 1921'de Berlin'in Charlottenburg semtinde vuruldu. Tetikçi Tehliryan, 2–3 Haziran 1921'deki duruşmada beraat etti. Tehliryan'ın ABD'nin Fresno kentindeki mezarına anıt, Ermenistan'ın Gümrü kentine büst dikildi.

ASALA dönemi nasıl başladı?

27 Ocak 1973'te Kaliforniya'nın Santa Barbara kentinde Gurgen Yanikyan, Los Angeles Başkonsolosu Mehmet Baydar ile Konsolos Bahadır Demir'i öldürdü. Müebbet hapse çarptırılan Yanikyan 1984'te şartlı tahliye edildi. Saldırı, aynı yıllarda Beyrut'ta Lübnan iç savaşı ortamında kurulan Ermenistan'ın Kurtuluşu İçin Ermeni Gizli Ordusu'na (ASALA) ilham kaynağı sayılır. 22 Ekim 1975'te Viyana Büyükelçisi Daniş Tunalıgil, iki gün sonra Paris Büyükelçisi İsmail Erez ile şoförü Talip Yener öldürüldü; saldırıları ASALA ve Ermeni Soykırımı Adalet Komandoları (JCAG) üstlendi.

1973–1984 arasında Sidney'den Ottawa'ya, Lizbon'dan Atina'ya, Lahey'den Tahran'a 18 şehirde 31 Türk diplomatı, görevlisi ve aile üyesi hayatını kaybetti. Büyükelçi Bilal Şimşir'in "Şehit Diplomatlarımız" çalışmasına göre saldırılar 21 ülkede 38 kente yayıldı.

Esenboğa ve Orly saldırılarında ne oldu?

7 Ağustos 1982'de iki ASALA militanı Ankara Esenboğa Havalimanı'nda bomba patlatıp yolculara ateş açtı: 9 kişi öldü, 72 kişi yaralandı. Saldırganlardan Levon Ekmekçiyan sıkıyönetim mahkemesinde "Bir inançla geldim; bu olaydan sonra bu inancın ne kadar gülünç ve yanlış olduğunu anladım" dedi ve 29 Ocak 1983'te idam edildi. Saldırıdan üç gün sonra, 10 Ağustos 1982'de İstanbullu Ermeni terzi Artin Penik, masum insanların öldürülmesini protesto etmek için Taksim'de kendini yaktı ve kısa süre sonra hayatını kaybetti.

15 Temmuz 1983'te Paris Orly Havalimanı'nda Türk Hava Yolları kontuarında patlayan bombada 8 kişi öldü, 55 kişi yaralandı; ölenlerin dördü Fransızdı. Bombacı Varujan Garabedyan 1985'te müebbet hapse çarptırıldı. Fransa onu Nisan 2001'de affederek Ermenistan'a gönderdi; Erivan'da Başbakan Andranik Margaryan tarafından kabul edildi.

Failler nasıl kahramanlaştırıldı?

24 Eylül 1981'de Paris Başkonsolosluğu'nu basan ve güvenlik görevlisi Cemal Özen'in ölümüne yol açan dört militan yalnızca 7 yıl hapis cezası aldı. Baskının planlayıcılarından Monte Melkonyan, sonraki yıllarda Karabağ'da yaklaşık 4.000 kişilik Ermeni birliklerine komuta etti; 1996'da Ermenistan'ın "Ulusal Kahraman" unvanı verildi, Erivan'ın Maştots Caddesi'nde anıtı bulunuyor. Kemal Arıkan'ın katili Sasunyan 1984'te şartlı tahliyesiz müebbet almıştı; tahliye kararları iki kez valiler tarafından durdurulduktan sonra 2021'de serbest kaldı ve 29 Ekim 2021'de Ermenistan'a gitti.

Mesele bugün nasıl bir siyasi baskı aracına dönüştü?

Silahlı saldırılar 1980'lerin sonunda sona erdi; tartışma parlamentolara taşındı. ABD Temsilciler Meclisi soykırım kararını 29 Ekim 2019'da, Türkiye'nin Barış Pınarı Harekâtı'nı başlatmasından 20 gün sonra kabul etti. Fransa'da inkârı bir yıl hapis ve 45 bin avro para cezasıyla cezalandıran yasa Ocak 2012'de meclisten geçti; Fransız Anayasa Konseyi 28 Şubat 2012'de yasayı ifade özgürlüğüne orantısız bir müdahale sayarak iptal etti. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de 15 Ekim 2015'te, İsviçre'nin soykırım nitelemesini reddettiği için Doğu Perinçek'i cezalandırmasını ifade özgürlüğü ihlali saydı.

Erivan'daki Nemesis anıtı neden tepki çekti?

25 Nisan 2023'te Erivan'da Nemesis operasyonunu yürütenler için "Ulusal onur şövalyelerine" yazılı bir anıt açıldı. Türkiye ve Azerbaycan dışişleri bakanlıkları anıtı kınadı. Dönemin Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu 3 Mayıs 2023'te Türkiye'nin hava sahasını Ermeni havayollarına kapattığını açıkladı. Türkiye'nin önerisi ise yirmi yıldır değişmedi: arşivler açılsın, tarihi tarihçiler yazsın.