Türk Devletleri Teşkilatı Ankara'da Toplanıyor: "Pantürkizm" Suçlamasından Ortak Masaya Turan'ın Yüz Yılı

Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) liderleri 30 Ekim'de Ankara'da bir araya geliyor. Cumhuriyet'in 103. yıl dönümüne denk gelen zirvede dönem başkanlığı Azerbaycan'dan Türkiye'ye geçecek. Yaklaşık bir asır önce Sovyetler Birliği'nde "Pantürkizm" suçlamasıyla şairlerin kurşuna dizildiği coğrafyadan bugün beş devlet aynı masada oturuyor. habercy olarak teşkilatın geçmişini, Ankara'daki gündemi ve Moskova'nın bu yapıya bakışını derledik.

Bir bakışta

• Zirve: Dışişleri bakanları 29 Ekim'de, liderler 30 Ekim'de Ankara'da toplanıyor. Dönem başkanlığı Türkiye'ye geçiyor.
• Gündem: Kimlikle seyahat, Orta Koridor, gümrük kolaylıkları, 2027–2031 strateji belgesi ve Birleşmiş Milletler'de gözlemci statüsü.
• Geçmiş: 1937–1938'de Azerbaycanlı şair Ahmed Cevad, Kazak şair Mağcan Cumabay ve Özbek şair Çolpan Sovyet yönetimince kurşuna dizildi. Mağcan'ın suçlaması Pantürkizmdi.
• Köprü: Cumhurbaşkanı Turgut Özal, Nisan 1993'te bağımsız beş Türk cumhuriyetini gezdi; dönüşünden iki gün sonra hayatını kaybetti.
• Rusya: Rus Devlet Duması'ndan Andrey Lugovoy 2025'te Pantürkizmi Rusya'nın bütünlüğüne yönelik bir tehdit olarak tanımladı.

Türk Devletleri Teşkilatı nedir, kimler üye?

Teşkilatın temeli 3 Ekim 2009'da Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye'nin imzaladığı Nahçıvan Anlaşması'yla atıldı. İlk adı Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi (Türk Konseyi) olan yapıya Özbekistan 2019'da katıldı; Kasım 2021'deki İstanbul zirvesinde adı Türk Devletleri Teşkilatı oldu. Bugün beş tam üyesi var: Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan. Macaristan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti gözlemci statüsünde. Genel sekreterlik İstanbul'da bulunuyor.

Ankara zirvesinde neler konuşulacak?

Zirvenin gündeminde üye ülkeler arasında kimlikle seyahatin yaygınlaştırılması, Orta Koridor'un geliştirilmesi, gümrük işlemlerinin kolaylaştırılması ve Türk Yatırım Fonu'nun faaliyetleri öne çıkıyor. Teşkilatın 2027–2031 dönemini kapsayacak strateji belgesi ve Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nda gözlemci statüsü hedefi de masada. Dönem başkanlığının Türkiye'ye geçmesinin yanı sıra genel sekreterlikte de değişim bekleniyor; Kubanıçbek Ömüraliyev'in görev süresi doluyor.

Sovyetler'de "Pantürkizm" neden suçtu?

Sovyet yönetimi, Türk halkları arasındaki birlik fikrini Pantürkizm adıyla bir tehdit olarak gördü. 1937–1938'deki Büyük Temizlik döneminde bu ve benzeri "milliyetçilik" suçlamalarıyla çok sayıda Türk aydını kurşuna dizildi.

Azerbaycan'ın milli marşının sözlerini yazan şair Ahmed Cevad, 4 Haziran 1937'de tutuklandı. Arşiv belgelerine göre yalnızca 15 dakika süren duruşmanın ardından 12'yi 13 Ekim'e bağlayan gece Bakü'de kurşuna dizildi; suçlaması Müsavat üyeliği ve milliyetçilikti. Cevad, 1914'te yazdığı ve Türkiye'de "Çırpınırdın Karadeniz" adıyla bilinen şiirinde "Olsun Turan bütün eller" demişti.

Kazak şair Mağcan Cumabay da aynı dönemde Pantürkist olmakla suçlandı ve 19 Mart 1938'de NKVD tarafından kurşuna dizildi. Mağcan bu suçlamayla 1929'da da yargılanmış, 10 yıl hapis cezası almıştı. Özbek şair Çolpan ise 1937'de tutuklandı ve Ekim 1938'de Taşkent'te kurşuna dizildi. Ahmed Cevad 1955'te, Mağcan Cumabay 1960'ta Sovyet yönetimince aklandı.

Sovyetler dağılınca ne oldu?

1991'de Sovyetler Birliği dağıldı ve Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsız oldu. Türkiye, Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke oldu. Türk dili konuşan ülkelerin devlet başkanları ilk kez 1992'de Ankara'da bir araya geldi.

Cumhurbaşkanı Turgut Özal, 1987'de geçirdiği kalp ameliyatı nedeniyle doktorlarının uzun uçak yolculuklarına karşı uyarısına rağmen 4–15 Nisan 1993'te Özbekistan, Kırgızistan, Kazakistan, Türkmenistan ve Azerbaycan'ı kapsayan bir gezi yaptı. Türkiye'ye döndükten iki gün sonra, 17 Nisan 1993'te hayatını kaybetti; resmî kayıtlara göre ölüm nedeni kalp krizi. Ölümüne ilişkin iddialar üzerine mezarı 2012'de açıldı. Adli Tıp Kurumu vücutta zehir bulunduğunu, ancak ölümün bu nedenle olup olmadığı konusunda görüş birliğine varılamadığını açıkladı. Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı zehirlenmeye dair delil bulunmadığını bildirdi; Özal'ı öldürmekle suçlanan emekli Tuğgeneral Levent Ersöz 2014'te beraat etti.

Teşkilat bugüne kadar ne yaptı?

Teşkilat Kasım 2024'te ortak bayrağını kabul etti. Türk Akademisi bünyesindeki ortak alfabe komisyonu, Eylül 2024'te Sovyet döneminde dayatılan Kiril alfabesinin yerine Latin tabanlı 34 harfli Ortak Türk Alfabesi üzerinde uzlaştı. Basitleştirilmiş Gümrük Koridoru Anlaşması Kasım 2024'te yürürlüğe girdi; Türk Yatırım Fonu ilk finansman anlaşmasını Temmuz 2026'da Kazakistan'da imzaladı. Teşkilatın 2021'de kabul ettiği "Türk Dünyası 2040 Vizyonu" belgesi siyasi dayanışmanın güçlendirilmesini ve ekonomik iş birliğinin artırılmasını hedefliyor.

TDT bir askerî ittifak ya da siyasi birlik değil, bir iş birliği platformu. Üyeler aynı anda farklı yapılarda yer alıyor: Türkiye NATO üyesi, Kazakistan ve Kırgızistan ise Rusya öncülüğündeki Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü ve Avrasya Ekonomik Birliği'nin üyesi.

Rusya Türk Devletleri Teşkilatı'na nasıl bakıyor?

Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, Kasım 2021'de MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli'nin Cumhurbaşkanı Erdoğan'a hediye ettiği "Türk Dünyası Haritası" sorulduğunda, Türk birliği fikrinin dile getirilmesini "normal" bulduğunu söylemiş ve "Teessüf edeceğim tek şey, haritadaki Türk dünyasının merkezinde büyük bir kızıl yıldız olmaması" demişti.

Rus Devlet Duması Güvenlik Komitesi Birinci Başkan Yardımcısı Andrey Lugovoy ise Eylül 2025'te yayımladığı belgeselde Pantürkizmi bir "İngiliz projesi" olarak nitelendirdi ve Türkiye'nin Tataristan, Başkurdistan, Altay ve Saha gibi bölgelerdeki eğitim ve kültür faaliyetleri üzerinden Rusya'nın bütünlüğünü hedef aldığını öne sürdü.

Tokayev, Putin'in yanında neden Kazakça konuştu?

TDT'nin 10. zirvesi 3 Kasım 2023'te Astana'da yapıldı. Altı gün sonra, 9 Kasım 2023'te Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin resmî ziyaret için Astana'ya geldi. Ortak basın açıklamasında Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev konuşmasına Rusça yerine Kazakça başladı; Kremlin'in yayımladığı görüntülerde Rus heyetinin tercüme kulaklıklarına uzandığı görülüyor. Tokayev yaklaşık 25 saniye sonra Rusçaya geçti. Kazak siyaset bilimci Roza Turarbekova bunun diplomatik protokole uygun olduğunu, Rus heyetinin şaşkınlığının ise Kazakistan'ı eşit görmemekten kaynaklandığını söyledi. Kasım 2024'te sosyal medyada yayılan "Putin'e Kazakça cevap verdi" videosunun ise iki farklı kaydın birleştirilmesiyle hazırlandığı Anadolu Ajansı Teyit Hattı tarafından ortaya konuldu.

Ankara'dan ne çıkması bekleniyor?

Ankara zirvesi, teşkilatın önümüzdeki beş yılının yol haritasını belirleyecek. Kimlikle seyahatin yaygınlaşması ve Orta Koridor'daki yatırımlar, Türk dünyasındaki iş birliğinin gündelik hayata yansıyıp yansımayacağını gösterecek. Ahmed Cevad'ın bir asır önce "Olsun Turan bütün eller" diye yazdığı hayale ne kadar yakın olunduğu sorusu da bu kararlarla şekillenecek.