Türkiye ve Azerbaycan: Karabağ Zaferinden Başörtüsü Krizine "Tek Millet, İki Devlet" Nereye Gidiyor?

"Bir millet, iki devlet." Azerbaycan'ın kurucu lideri Haydar Aliyev'in bu sözü, otuz yılı aşkın süredir Türkiye–Azerbaycan ilişkisinin özeti. Ancak 2026 sonbaharında başörtüsü kararı, İsrail Cumhurbaşkanı'nın Bakü ziyareti ve İlham Aliyev'in "Kimsenin himayesine ihtiyacımız yok" sözleri, Türkiye'de pek çok kişiye şu soruyu sordurdu: Tek millet mi kaldık, yoksa iki ayrı ülke mi? habercy olarak 2020'deki Karabağ zaferinden bugüne neyin değiştiğini derledik.

Bir bakışta

• Zirve (2020): 44 günlük Karabağ savaşında Aliyev, Türkiye'den alınan SİHA'larla 1 milyar dolarlık Ermeni askerî teçhizatının imha edildiğini söyledi. Bakü'deki zafer geçidinde Erdoğan, Aliyev'in yanındaydı.
• Büyüme (2025): Azerbaycan, Ermenistan'la barış belgesini Beyaz Saray'da paraflıyor; Aliyev teşekkürü ABD Başkanı Trump'a etti.
• Sürtünme (2026): BM'de Netanyahu konuşurken Türkiye salonu terk etti, Azerbaycan diplomatı kaldı; okullarda başörtülü öğrenciler kapıdan döndü; Herzog Bakü'ye geldi, Fidan konuşma sırasında salondan çıktı.
• Bakü'nün tarafı: Laiklik, Müslümanlarının yaklaşık üçte ikisi Şii olan ülkede İran'ın din üzerinden nüfuzuna karşı bir kalkan olarak görülüyor.
• Devletler arası: Ankara'dan resmî bir tepki gelmedi; Aliyev'in 30 Ekim'de Ankara'daki Türk Devletleri Teşkilatı zirvesine katılması bekleniyor.

"Bir millet, iki devlet" sözü nereden geliyor?

Söz, Azerbaycan'ın eski Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev'e ait. Türkiye, 1991'de Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke oldu; 1918'de de Kafkas İslam Ordusu Bakü'ye girmişti. İlham Aliyev bu sözü 2023'te İstanbul'daki Teknofest'te tekrarladı ve ekledi: "Bir yumruk."

Karabağ savaşında Türk SİHA'larının rolü neydi?

Azerbaycan, 27 Eylül 2020'de otuz yıldır Ermeni işgali altındaki Karabağ için savaşa girdi; savaş 44 gün sürdü ve 10 Kasım'da Azerbaycan'ın zaferiyle bitti. İlham Aliyev, savaş sürerken Fransız kanalı France 24'e şunu söyledi: "Yalnızca Türkiye'den aldığımız SİHA'larla bir milyar dolarlık Ermeni askerî teçhizatını imha ettik." Bayraktar TB2'ler topçu, tank ve hava savunma sistemlerini hedef aldı. 10 Aralık 2020'de Bakü'deki zafer geçidinde TB2'ler de yürüdü, Erdoğan tribünde Aliyev'in yanındaydı. Azerbaycan, Karabağ'ın tamamını 2023'te kontrol altına aldı.

Barış sürecinde Trump'ın rolü ne?

8 Ağustos 2025'te Aliyev ve Ermenistan Başbakanı Paşinyan, ABD Başkanı Trump'ın ev sahipliğinde Beyaz Saray'da ortak bildiri imzaladı ve barış anlaşması paraflandı. Aliyev bu zirvede "Başkan Trump altı ayda mucize yarattı" dedi; Azerbaycan ve Ermenistan, Trump'ı birlikte Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterdi. Anlaşmayla Nahçıvan'a giden ve "Trump Rotası" (TRIPP) olarak adlandırılan hattın geliştirme hakları 99 yıllığına ABD'ye verildi. Bu hat, Türkiye'yi İran ve Rusya'ya uğramadan Azerbaycan ve Orta Asya'ya bağlıyor.

Türkiye ile Azerbaycan arasında bu sonbahar ne oldu?

24 Eylül'de BM Genel Kurulu'nda İsrail Başbakanı Netanyahu konuşurken Türkiye heyeti salonu terk etti, Azerbaycan'ın diplomatı ise salonda kaldı. 21 Eylül'de Azerbaycan Bakanlar Kurulu, okullarda "eğitimin laiklik ilkesiyle bağdaşmayan ek kıyafet unsurlarını" yasaklayan bir karar aldı. Kararda "başörtüsü" kelimesi geçmiyor, ancak uygulamada başörtülü öğrenci ve öğretmenlerin okula alınmadığı bildirildi; protestolarda 37 kişi gözaltına alındı.

15 Ekim'de İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog, Bakü'deki Asya'da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı (CICA) zirvesine, Türkiye'nin İsrail uçaklarına kapattığı hava sahasından geçen tarifeli bir Azerbaycan Hava Yolları seferiyle geldi. Cumhurbaşkanı Erdoğan zirveye katılmadı; onu temsil eden Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Herzog'un konuşması sırasında başka ülkelerin temsilcileriyle birlikte salondan ayrıldı. Aliyev ise 2 Ekim'de partisinin kurultayında "Kimsenin yardımına da himayesine de ihtiyacımız yok. Silahları son mermisine kadar parayla aldık" demişti.

Aliyev "parayla aldık" derken kimi kastetti?

Aliyev konuşmasında hiçbir ülkenin adını anmadı. Türkiye'de sözler Ankara'ya yönelik olarak yorumlandı; Bakü'deki yorumlara göre ise adres Moskova'ydı. Aliyev aynı konuşmada bazı silahların kendilerine "dünya fiyatının katına" satıldığını söyledi. Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI) verilerine dayanan aktarımlara göre Azerbaycan 2011–2020 döneminde büyük silah ithalatının yaklaşık yüzde 60'ını Rusya'dan, yüzde 27'sini İsrail'den, yüzde 3'ten azını Türkiye'den yaptı. Savaşın gidişatını değiştiren TB2'ler bu küçük payın içindeydi.

Bakü başörtüsü konusuna neden böyle bakıyor?

Azerbaycan anayasası eğitimin laik olduğunu açıkça yazıyor. Nüfusun yaklaşık yüzde 96'sı Müslüman ve bunların yaklaşık üçte ikisi Şii. Uzmanlara göre Bakü, laikliği İran'ın din üzerinden kurduğu nüfuza karşı bir kalkan olarak görüyor; devlet kanalı AzTV de karara yönelik eleştirileri dış etkiyle ilişkilendirdi. Okullarda başörtüsü tartışması 2010–2012'de de yaşanmış, hükümet o dönem geri adım atmıştı.

Türkiye ile Azerbaycan'ın arası açılırsa kim kazanır?

Azerbaycan'ın güneyinde İran, kuzeyinde 2024'te düşürülen yolcu uçağı nedeniyle ilişkileri gergin olan Rusya bulunuyor. Türkiye de uzaklaşırsa Bakü'nün silah ve güvenlik için en büyük ortağı İsrail kalıyor. İsrail, ham petrol ithalatının yaklaşık yarısını Azerbaycan'dan karşılıyor. AK Parti Sözcüsü Ömer Çelik, 7 Ekim'de "Türkiye ile Azerbaycan'ın arasına girmeye çalışan bazı ülkeler var. Buna asla izin vermeyeceğiz" dedi.

Bakü İsrail'deki ağırlığını nerede kullandı?

Haziran 2026'da İsrail hükümeti 1915 olaylarını "soykırım" olarak tanıyan bir kararı onayladı. İsrail gazetesi Haaretz'in haberine göre karar, Azerbaycan'ın girişimleri üzerine Knesset'in gündemine alınmadı; İsrail Dışişleri Bakanlığı bu iddiayı reddetti. Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı karara sert tepki göstermişti.

İlişkiler bugün nerede?

Devletler arasındaki bağ kopmadı. Türkiye ile Azerbaycan 30 Eylül'de 14 Hürkuş-II eğitim uçağı dahil 500 milyon doları aşan savunma anlaşmaları imzaladı. Dışişleri Bakanı Fidan, Bakü'de Aliyev'le görüştükten sonra "Biz kadim bir milletiz, sorunlarımızı oturup medeni bir şekilde konuşuruz" dedi. MHP lideri Bahçeli, Türk devletlerinin egemenliğine saygı çağrısı yaptı. Aliyev'in 30 Ekim'de Ankara'daki Türk Devletleri Teşkilatı zirvesine katılması bekleniyor.