Türkiye Libya'da Neden Hâlâ Var? Asıl Dert Deniz

Türkiye 2020'de Libya'da, başkent Trablus'u kuşatan General Halife Hafter'e karşı Trablus hükümetinin yanında yer aldı. Türk SİHA'ları ve askerî danışmanları kuşatmanın kırılmasında belirleyici oldu. Altı yıl sonra Ankara, aynı Hafter'le masada: Hafter'in oğlu Ankara'da ağırlanıyor, bir Türk savaş gemisi Bingazi'ye demirledi, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan aynı ziyarette hem Trablus'a hem Bingazi'ye gitti. İlk bakışta çelişki gibi görünen bu tablonun arkasında tek bir hedef var: Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanları.

Bir bakışta

• 2011'e kadar: Libya bir iş sahasıydı. Türk şirketlerinin ülkede 15 milyar dolarlık projesi vardı. İç savaş başlayınca Türkiye 2 Mart 2011'e kadar 22.554 kişiyi tahliye etti.
• Sevilla haritası: Yunanistan'ın tezlerini dayandırdığı bu çalışmaya göre Türkiye'ye 2 kilometre uzaklıktaki Meis adası 40 bin kilometrekare deniz alanı alıyor, Türkiye'ye Antalya Körfezi kalıyor.
• 27 Kasım 2019: Türkiye ile Trablus hükümeti iki mutabakat muhtırası imzaladı: güvenlik ve askerî işbirliği ile deniz yetki alanları. TBMM'de deniz muhtırasına yalnızca HDP hayır dedi.
• 2 Ocak 2020: Atina'da EastMed boru hattı anlaşması imzalandı. Aynı gün TBMM, Libya tezkeresini 325'e karşı 184 oyla kabul etti.
• Bedel: AB, Kıbrıs açıklarındaki sondajlar gerekçesiyle üst düzey görüşmeleri askıya aldı, 145,8 milyon euroluk fonu kesti, TPAO'nun iki yöneticisine yaptırım uyguladı.
• Bugün: Ankara, Libya'nın doğusundaki meclisin de 2019 muhtırasını onaylamasını istiyor. Bu yüzden Hafter'le de konuşuyor.

Türkiye Libya'da neden vardı?

2000'li yıllarda Libya, Türk müteahhitler için büyük bir pazardı. Şubat 2011'de ayaklanma başladığında Türk şirketlerinin Libya'da üstlendiği projelerin toplamı 15 milyar doları buluyordu. Türkiye, ülkedeki vatandaşlarını ve binlerce yabancıyı uçak, gemi ve fırkateynle tahliye etti; 2 Mart 2011'e kadar tahliye edilenlerin sayısı 22.554'e ulaştı, bunların 3.870'i yabancıydı. O dönemde Libya'daki varlığın sebebi ekonomikti.

Sevilla haritası nedir?

Sevilla haritası, 2000'li yılların başında Avrupa Birliği'nin talebiyle Sevilla Üniversitesi'nden iki akademisyenin hazırladığı bir çalışma. Harita, Yunan adalarına Türkiye kıyısına ne kadar yakın olurlarsa olsunlar tam kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge tanıyor. Bu çizime göre Meis adasından başlayan Yunan alanı Akdeniz'in ortasına kadar iniyor ve Türkiye'ye Antalya Körfezi dışında çıkış bırakmıyor.

Dışişleri Bakanlığı'nın ifadesiyle, yüzölçümü 10 kilometrekare olan, Anadolu'ya 2, Yunan ana karasına 580 kilometre uzaklıktaki bir adanın 40 bin kilometrekarelik kıta sahanlığı yaratması "rasyonel ve uluslararası hukuka uygun bir tez değil". Avrupa Komisyonu da haritanın AB'nin resmî belgesi olmadığını, hukuki ve siyasi değeri bulunmadığını açıkladı; ABD de 2020'de aynı görüşü bildirdi. Ancak Yunanistan tezlerini bu çizime dayandırmayı sürdürüyor.

Türkiye Doğu Akdeniz'de nasıl dışarıda kaldı?

Ocak 2019'da Kahire'de Doğu Akdeniz Gaz Forumu kuruldu. Yunanistan, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi, İsrail, Mısır, İtalya, Ürdün ve Filistin'in yer aldığı forumda Türkiye yoktu. Aynı dönemde İsrail ve Kıbrıs gazını Yunanistan üzerinden Avrupa'ya taşıyacak EastMed boru hattı planlandı. Ankara, bölgede kendisini dışlayan bir enerji düzeninin kurulduğunu savundu.

Libya anlaşması neyi değiştirdi?

Nisan 2019'da Hafter, Birleşik Arap Emirlikleri, Mısır ve Rusya'nın desteğiyle Trablus'a saldırı başlattı. Başkent düşmek üzereyken BM'nin tanıdığı Trablus hükümeti Türkiye'den destek istedi. 27 Kasım 2019'da İstanbul'da imzalanan iki muhtıradan biri askerî işbirliğini, diğeri Akdeniz'deki deniz yetki alanlarını düzenledi.

Deniz muhtırası, Türkiye ile Libya arasında ilk kez ortak bir kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge sınırı çizdi. BM'ye kayıtlı metne göre sınır, Girit'in güneydoğusundaki iki nokta arasında uzanıyor (A: 34°16′13,7″ K – 26°19′11,6″ D, B: 34°09′07,9″ K – 26°39′06,3″ D). Bu çizgi, Sevilla haritasının Yunan alanını ortadan kesiyor. Muhtıra 5 Aralık 2019'da TBMM'de onaylandı; dört büyük parti destek verdi, yalnızca HDP karşı çıktı.

2 Ocak 2020'de iki gelişme aynı gün yaşandı: Atina'da Yunanistan, GKRY ve İsrail EastMed anlaşmasını imzaladı; Ankara'da TBMM, Libya'ya asker gönderilmesine izin veren tezkereyi 325'e karşı 184 oyla kabul etti. Türk SİHA'ları ve danışmanlarının desteğiyle Trablus hükümeti güçleri 18 Mayıs'ta Vatiye üssünü, Haziran başında Trablus'un tamamını ve Terhune'yi geri aldı. Ekim 2020'de Cenevre'de kalıcı ateşkes imzalandı.

Bunun bedeli ne oldu?

Doğu Akdeniz politikasının bedeli daha çok diplomatik oldu. AB Dışişleri Bakanları 15 Temmuz 2019'da, Kıbrıs açıklarındaki sondajları gerekçe göstererek Türkiye ile üst düzey temasları ve Kapsamlı Hava Taşımacılığı Anlaşması müzakerelerini askıya aldı, 2020 için katılım öncesi fonlarda 145,8 milyon euroluk kesintiye gitti ve Avrupa Yatırım Bankası'ndan Türkiye'ye kredileri gözden geçirmesini istedi. 28 Şubat 2020'de TPAO'nun iki yöneticisine AB'ye seyahat yasağı ve mal varlığı dondurma kararı alındı. Dışişleri Bakanlığı kararların Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki hidrokarbon faaliyetlerini sürdürme kararlılığını etkilemeyeceğini açıkladı. Aralık 2020'deki AB zirvesinden ise daha ağır yaptırım çıkmadı.

Ağustos 2020'de Yunanistan ile Mısır, Türkiye–Libya muhtırasına karşılık kendi deniz yetki alanı anlaşmalarını imzaladı. Türkiye bu anlaşmayı "yok hükmünde" saydı.

İki taraf ne diyor?

Yunanistan'a göre BM Deniz Hukuku Sözleşmesi adalara da kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge tanıyor; Meis ve Girit de bu hakka sahip. Türkiye ise bu sözleşmeye taraf değil ve deniz alanlarının hakkaniyet ilkesine göre belirlenmesi gerektiğini, küçük bir adanın ana karanın önünü kapatamayacağını savunuyor. Yunanistan, Mısır, GKRY ve AB, Türkiye–Libya muhtırasını tanımıyor.

Neden şimdi Hafter?

Libya 2014'ten bu yana ikiye bölünmüş durumda: batıda Trablus'taki hükümet, doğuda Temsilciler Meclisi ve Hafter'in Libya Ulusal Ordusu. Doğudaki meclis, 2019 muhtırasını "yok hükmünde" ilan etmişti. Ankara için muhtıranın kalıcı olması, Libya'nın tamamının imzasını taşımasına bağlı.

Türkiye–Mısır yakınlaşmasının ardından ilişkiler hızla değişti. Nisan 2025'te Hafter'in oğlu Saddam Hafter Ankara'yı ziyaret etti. Ağustos 2025'te TCG Kınalıada Bingazi'ye demirledi, MİT Başkanı İbrahim Kalın Bingazi'de Halife Hafter'le görüştü. TBMM, Aralık 2025'te Türk askerinin Libya'daki görev süresini 2 Ocak 2026'dan itibaren iki yıl daha uzattı. Ağustos 2026'da Dışişleri Bakanı Fidan aynı ziyarette Trablus'ta Başbakan Dibeybe ile, Bingazi'de Hafter ile görüştü. 10 Eylül 2026'da ise Libya'nın doğusundaki Temsilciler Meclisi'nin başkanı Akile Salih ile batıdaki Yüksek Devlet Konseyi Başkanı Takala, ilk kez Ankara'da, MİT'in ev sahipliğinde bir araya geldi.

Türkiye'nin resmî tutumu

Ankara'nın Libya politikası "Tek Libya" ilkesine dayanıyor: doğu, batı ve güney arasında ayrım yapılmıyor. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan Ağustos 2026'daki ziyaretinde, "Türkiye olarak Libya'nın huzur ve istikrarını kendi istikrarımızdan ayrı görmüyoruz" dedi ve Libya'nın batısı ile doğusu arasında diyalog ile işbirliğini desteklemeyi sürdüreceklerini söyledi. Aralık 2025 tezkeresinde de çatışmaların yeniden başlaması halinde Türkiye'nin Akdeniz havzasındaki ve Kuzey Afrika'daki çıkarlarının olumsuz etkileneceği vurgulandı.

Kısacası, Türkiye için Libya uzak bir iç savaş değil, Akdeniz'e açılan kapı. Ankara'nın değişmeyen hedefi, Türkiye'yi Antalya Körfezi'ne sığdıran haritayı geçersiz kılmak.