2026 Nobel Kimya Ödülü Henri B. Kagan ve Kenso Soai'nin Oldu
İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 Nobel Kimya Ödülü'nü Fransız kimyager Henri B. Kagan ile Japon bilim insanı Kenso Soai'ye verdi. İkili, asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkileri ve otokatalizi keşfetmeleri nedeniyle ödüle layık görüldü.
Temsilî2026 Nobel Kimya Ödülü'nün sahipleri Fransız kimyager Henri B. Kagan ve Japon bilim insanı Kenso Soai oldu. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, iki araştırmacıyı asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkileri ve otokatalizi keşfetmeleri nedeniyle ödüle layık gördü.
Nobel Komitesi'nin açıklamasına göre ikilinin kiral reaksiyonlar üzerine yaptığı öncü çalışmalar, kimyada yüzyılı aşkın süredir yanıt bekleyen bir soruna ışık tutuyor. Komite, bu tepkimelerin canlı organizmalarda moleküllerin neden yalnızca tek bir kiral biçimde bulunduğunu, yani homokiralitenin kendiliğinden nasıl baskın hale geldiğini ve yaşamın kökeninde yaşanan kimyasal simetri kırılmasını açıklamaya yardımcı olduğunu belirtti.
Düşük saflıktan yüksek saflığa
Kagan'ın geliştirdiği doğrusal olmayan etkiler kuramı, kiral saflığı düşük katalizörlerle de yüksek optik saflıkta ürün elde edilebileceğini gösterdi. Bu bulgu, katalizörün saflığı ile ürünün saflığı arasında doğrudan orantı olduğunu varsayan klasik kataliz anlayışını değiştirdi.
Soai ise kendi adıyla anılan Soai reaksiyonunda asimetrik otokatalizi ortaya koydu. Bu tepkimede oluşan kiral ürün, kendi oluşumunu hızlandıran bir katalizör işlevi görüyor; böylece başlangıçtaki çok küçük bir simetri sapması, tek bir kiral biçimin ezici üstünlüğüne dönüşebiliyor.
İlaç sanayisi için önemi
Asimetrik organik sentez, bir molekülün doğru ayna görüntüsünün, yani doğru enansiyomerinin elde edilmesi gereken ilaç üretiminde belirleyici bir yere sahip. Ödül gerekçesinde, iki bilim insanının keşiflerinin hem modern sentetik kimyaya ve ilaç üretim süreçlerine doğrudan katkı sağladığı hem de biyolojik moleküllerin evrimine ilişkin temel sorulara yanıt sunduğu vurgulandı.
Asimetrik kataliz alanı daha önce de Nobel ile ödüllendirilmişti: 2001 Nobel Kimya Ödülü, kiral katalizli reaksiyonlar üzerine çalışmaları nedeniyle William S. Knowles, Ryoji Noyori ve K. Barry Sharpless'a verilmişti. Nobel ödülleri, geleneksel olarak Alfred Nobel'in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık'ta düzenlenen törenle sahiplerine takdim ediliyor.