Afrika'nın Sınırları Neden Cetvelle Çizilmiş Gibi Düz?

Afrika haritasına bakan herkesin gözüne aynı şey çarpar: Mısır ile Sudan, Libya ile Çad, Mali ile Moritanya arasındaki sınırlar sanki cetvelle çizilmiştir. Bu görüntü sık sık tek bir cümleyle açıklanır: "Avrupalılar Afrika'yı Berlin'de bir masada, cetvelle paylaştı." Bu cümlenin yarısı doğru, yarısı efsane. Düz çizgileri gerçekten sömürgeci devletler çekti. Ama Afrika o masada paylaşılmadı ve çizgilerin düz olmasının ardında bir komplodan çok, haritada boş görünen topraklar var.

Bir bakışta

• Berlin Konferansı (15 Kasım 1884 – 26 Şubat 1885): 14 devlet katıldı. Biri Osmanlı'ydı; Genel Senet'i Osmanlı adına Berlin Büyükelçisi Mehmed Said Paşa imzaladı. Afrikalı temsilci yoktu.
• Masada çizilen tek sınır: Kongo havzası. Kıtanın geri kalan sınırları 1885–1914 arasında Avrupa devletlerinin kendi aralarında imzaladığı ikili anlaşmalarla çizildi.
• habercy ölçümü: Afrika'nın 80.549 kilometrelik kara sınırının 23.185 kilometresi (yüzde 29) 50 kilometreden uzun düz parçalardan oluşuyor.
• Neden düz? Bu düz parçaların yüzde 63'ü çölden geçiyor. Kıvrımlı sınırlarda bu oran yüzde 21.
• Sonrası: Bağımsızlığını kazanan Afrika devletleri 1964'te sömürgeden devralınan sınırlara dokunmama kararı aldı.

Berlin Konferansı'nda Afrika paylaşıldı mı?

Almanya Şansölyesi Otto von Bismarck'ın ev sahipliğinde Berlin'de toplanan konferansa Almanya, Avusturya-Macaristan, Belçika, Danimarka, İspanya, ABD, Fransa, İngiltere, İtalya, Hollanda, Portekiz, Rusya, İsveç-Norveç ve Osmanlı katıldı. Senedin metninde Osmanlı temsilcisi "Vezir ve Berlin Büyükelçisi Mehmed Said Paşa" olarak geçiyor. Zanzibar Sultanı Bargaş temsilci göndermek istedi, ancak isteği reddedildi.

Konferansın sonunda imzalanan Genel Senet bir paylaşım haritası değil, bir kurallar listesiydi: Kongo ve Nijer nehirlerinde serbest seyir, Kongo havzasında serbest ticaret ve kıyıda toprak iddia eden devletin orada "etkin işgal" kurması şartı. Konferansta kesinleşen tek sınır Kongo havzasınınkiydi; o da sonradan değişti. Kıtanın bugünkü sınırlarının büyük bölümü ise sonraki otuz yılda, İngiltere, Fransa, Almanya, Portekiz ve İtalya'nın kendi aralarında yaptığı ikili anlaşmalarla ortaya çıktı.

Afrika'daki sınırların ne kadarı düz?

habercy, Natural Earth'ün 1:10 milyon ölçekli açık sınır verisiyle Afrika'daki bütün kara sınırlarını ölçtü. Bir sınır parçası, 1 kilometreden fazla sapmadan 50 kilometreden uzun bir doğru boyunca ilerliyorsa "düz" sayıldı. Sonuç: 80.549 kilometrelik kara sınırının 23.185 kilometresi, yani yaklaşık yüzde 29'u bu tanıma uyuyor. Eşik 100 kilometreye çıkarıldığında oran yüzde 22'ye, 25 kilometreye indirildiğinde yüzde 41'e çıkıyor.

En uzun düz hatlar Mali ile Moritanya (yaklaşık 1.450 km), Moritanya ile Batı Sahra (1.400 km), Mısır ile Sudan (1.180 km), Libya ile Çad (1.100 km) ve Botsvana ile Namibya (1.035 km) arasında.

Sınırlar neden düz çizildi?

Düz sınırların yüzde 63'ü Sahra, Libya, Nubya, Kalahari, Namib ve Ogaden gibi çöl alanlarından geçiyor. Kıvrımlı sınırlarda bu oran yalnızca yüzde 21. 19. yüzyılın sonunda bu bölgeler Avrupa haritalarında büyük ölçüde boştu: nüfus seyrekti, takip edilecek bir nehir ya da dağ sırtı yoktu, sahayı bilen araştırmacı azdı. Bilinmeyen toprağa çekilebilecek en kolay çizgi bir enlem ya da boylamdı. Nehirler, göller ve dağlar bulunan, nüfusun yoğun olduğu yerlerde ise sınırlar daha çok bu doğal çizgileri izledi.

Düz sınır Afrika'ya özgü değil. ABD ile Kanada'nın batıdaki sınırı 49. enlemi izliyor, ABD ve Avustralya eyaletlerinin birçoğu düz çizgilerle ayrılıyor. Türkiye'de de benzer bir örnek var: Türkiye–Suriye sınırının Çobanbey ile Nusaybin arasındaki yaklaşık 400 kilometrelik doğu kesimi, 1921 Ankara Antlaşması'yla Bağdat Demiryolu'na göre çizildi.

Bir Tavil: Kimsenin istemediği toprak

En bilinen düz sınır, Mısır ile Sudan'ı ayıran 22. enlem. İngiltere ile Mısır 1899'da Sudan'ı "22. enlemin güneyindeki topraklar" olarak tanımladı. 1902'de ise aşiretlerin otlak kullanımı gözetilerek ayrı bir idari sınır çizildi. Bugün Mısır 1899 çizgisini, Sudan 1902 çizgisini esas alıyor. İki çizgiye göre de Kızıldeniz kıyısındaki yaklaşık 20 bin kilometrekarelik Hala'ib Üçgeni'ni iki ülke de istiyor. Aradaki 2.060 kilometrekarelik Bir Tavil'i ise hiçbir ülke talep etmiyor; bölge, dünyada sahibi olmayan nadir topraklardan biri.

Caprivi Şeridi: Şelaleye takılan hayal

Namibya'nın kuzeydoğusundan uzanan dar Caprivi Şeridi, 1890 Heligoland–Zanzibar Antlaşması'nın ürünü. Almanya Zanzibar'daki iddiasından vazgeçti; karşılığında Kuzey Denizi'ndeki Heligoland adasını ve bu şeridi aldı. Amaç, Zambezi Nehri üzerinden Doğu Afrika'daki Alman sömürgesine ulaşmaktı. Ancak nehrin aşağısındaki Victoria Şelalesi gemi geçişini imkânsız kılıyordu. 32 ile 105 kilometre arasında değişen genişliğiyle şerit, bugün haritadaki en tuhaf çıkıntılardan biri.

Asıl sorun çizginin şekli mi?

Ekonomistler Stelios Michalopoulos ile Elias Papaioannou'nun American Economic Review'da 2016'da yayımlanan çalışması, sömürge sınırlarıyla ikiye bölünen etnik grupların tarihsel yurtlarında şiddetin daha sık, daha yoğun ve daha uzun sürdüğünü gösteriyor. Yani sınırın etkisini belirleyen, düz ya da kıvrımlı olmasından çok neyi böldüğü.

Buna rağmen bağımsızlığını kazanan Afrika devletleri Temmuz 1964'te Kahire'de toplanan Afrika Birliği Örgütü zirvesinde, sömürgeden devralınan sınırlara dokunmama kararı aldı. Gerekçe, sınırlar yeniden tartışmaya açılırsa kıta genelinde savaşların çıkacağı korkusuydu.

Bu, sömürgenin önemsiz olduğu anlamına mı geliyor?

Hayır. 1870'lerde Avrupa devletleri Afrika'nın yaklaşık yüzde 10'unu, çoğu kıyıda olmak üzere kontrol ediyordu. 1914'te bu oran yüzde 90'a çıktı; bağımsız kalan yalnızca Etiyopya ve Liberya'ydı. Düz çizgiler bir komplonun değil, Avrupalıların tanımadığı toprakların işareti. Sömürgenin asıl izi ise o çizgilerin arasında kalan hayatlarda.